Dự án cầu qua Cồn Hến (TP Huế) chính là minh chứng điển hình cho hiện tượng “nghịch lý quy hoạch” — khi các mục tiêu ở các cấp độ và phân khu khác nhau bị triệt tiêu lẫn nhau khi đưa vào thực địa.

• + Mâu thuẫn giữa “Quy hoạch Hạ tầng Đối ngoại” và “Quy hoạch Phân khu Sinh thái”
• + Mâu thuẫn giữa “Cầu Biểu tượng Kỹ thuật” và “Cảnh quan Di sản Sông Hương”
• + Mâu thuẫn giữa “Tốc độ Giao thông” và “Căn tính Sống chậm”

1. SAI LẦM VỀ QUY HOẠCH HẠ TẦNG MẠNG LƯỚI GIAO THÔNG – Sai lầm về Định danh Chức năng

• • *Ý định quy hoạch ban đầu: Ý đồ của các nhà quy hoạch hạ tầng khi đặt ra tuyến cầu 26m qua Cồn Hến xuất phát từ tư duy kỹ thuật giao thông cổ điển:
    • Kết nối động lực: Tạo hành lang giao thông ngắn nhất nối Khu đô thị mới An Vân Dương và khu vực Vỹ Dạ (bờ Nam) sang khu vực Gia Hội, Phú Hậu (bờ Bắc).
    • “Chia lửa” cho trung tâm: Kỳ vọng giảm tải lượng phương tiện cho các cầu Tràng Tiền, Phú Xuân và Dã Viên ở thượng lưu.
  • *Thực trạng kỹ thuật: Khoảng cách từ vị trí cầu Cồn Hến đến cầu Chợ Dinh chỉ dao động khoảng 1,2 km – 1,5 km. Cầu Chợ Dinh là tuyến vành đai đã hoàn thành, kết nối trực tiếp An Vân Dương sang Bờ Bắc mà không đụng đến vùng lõi di sản.
  • *Bản chất sai lầm:
    • Việc bắn tuyến qua Cồn Hến xuất phát từ ảo tưởng “kết nối ngắn nhất“ theo “Tư duy quy hoạch cũ (thế kỷ 20)”: Việc phóng tuyến kết nối cầu cồn Hến cho thấy nhà quản lý vẫn nhìn nhận giao thông đô thị qua lăng kính của thế kỷ trước: Lấy ô tô làm trung tâm, cứ mở đường thật rộng, bắc cầu thật to, xe đi thật nhanh là hiện đại hóa.
    • Cầu Trường Tiền và cầu Phú Xuân đóng vai trò là trục kết nối xương sống trực tiếp giữa lõi trung tâm Kinh thành (bờ Bắc) với trung tâm hành chính, dịch vụ Lê Lợi – Hùng Vương (bờ Nam) và cả trung tâm hành chính mới An Vân Dương. Phương tiện lưu thông giữa hai trung tâm này có nhu cầu di chuyển cự ly ngắn.
    • Việc thừa nhận tuyến giao thông liên vùng lộ giới 26m là cần thiết cho luồng xe An Vân Dương, Vỹ Dạ – Bờ Bắc (thay cho một cây cầu với lộ giới 12-15m chỉ kết nối cồn), chúng ta phải chấp nhận một nghịch lý lớn: Cồn Hến đang bị biến thành một “trạm trung chuyển bất đắc dĩ” để phục vụ cho hai đầu đô thị, biến CẦU ĐÍCH trở thành CẦU QUÁ CẢNH. Đồng thời, dòng xe cơ giới từ đại lộ 26m khi đổ xuống hai đầu bờ sẽ va chạm trực tiếp với mạng lưới phố cổ hẹp Gia Hội (Bờ Bắc), phá vỡ cấu trúc giao thông cồn hiện hữu và trục Nguyễn Sinh Cung quá tải (Bờ Nam).
  • *Hệ lụy: Cầu 26m không giải tỏa kẹt xe cho trung tâm, mà tạo ra “bẫy nhu cầu cảm ứng“ — biến một ốc đảo tĩnh lặng thành đường tắt cho xe tải, xe khách, gây ra thêm hiện tượng nút thắt cổ chai và vỡ trận giao thông ở cả hai đầu bờ.

2. SAI LẦM DO THIẾU SỰ TÍCH HỢP ĐA NGÀNH – Tư duy kỹ trị đã gạt bỏ hoàn toàn các lĩnh vực chuyên môn cốt lõi khác:

• * Đánh Giá Tác Động Di Sản — Sai lầm về Cảnh quan & Phong thủy
  • Thực trạng di sản: Cồn Hến mang thế đất “Tả Thanh Long” — trụ cột phong thủy trong cấu trúc Minh Đường Kinh thành Huế. Sông Hương đoạn qua Cồn Hến là hành lang di sản cảnh quan với đặc đặc đường nét thấp nằm ngang, ưu tiên sự trầm mặc và tính nguyên sơ xanh tươi của bãi bồi. Phố cổ Gia Hội là phố thị bậc nhất của Huế thế kỷ 19, định hướng sẽ phát triển tương tự phố cổ Hội An, ưu tiên giữ gìn kiến trúc, phố thị, nếp sống truyền thống.
  • Bản chất sai lầm: Một bản cầu rộng 26m đòi hỏi kết cấu đỡ khổng lồ, tháp văng hoặc vòm thép quy mô lớn, với các hình tượng khác nhau vươn lên trên nền trời, kèm theo các đường dẫn đắp nền bê tông phẳng xẻ đôi cù lao, một hạ tầng xám cắt “Thanh Long” thành 2, đồng thời phân mảnh, tạo nút nghẽn mới phố cổ Gia Hội với hệ giao thông nhỏ, phá vỡ hoàn toàn cấu trúc đô thị và cảnh quan.
  • Hệ lụy: Công trình trở thành một vật thể xâm nhập thô bạo. Sai lầm này đặt Huế trước Rủi ro Dresden (Thung lũng sông Elbe – Đức, với nguyên nhân duy nhất: Chính quyền địa phương, với tư duy hạ tầng duy ý chí, đã bất chấp mọi cảnh báo để xây dựng cây cầu cơ giới Waldschlößchen Bridge rộng 4 làn xe cắt ngang qua sông Elbe)— nguy cơ bị UNESCO tuýt còi hoặc đưa vào Danh sách Di sản gặp Nguy hiểm do vi phạm tính toàn vẹn của Vùng đệm Di sản Thế giới.
• * Đánh Giá Kinh Tế – Xã Hội & An Sinh — Sai lầm về Đối tượng Phục vụ
  • Thực trạng dân sinh: Cư dân Cồn Hến thực sự cần một cây cầu mới để thoát khỏi thế “ốc đảo cô lập”, đảm bảo an toàn PCCC, xe cấp cứu và hạ tầng kỹ thuật (cấp thoát nước, điện).
  • Bản chất sai lầm: Nhà quy hoạch đã đánh đồng “Nhu cầu kết nối dân sinh của người dân Cồn Hến” với “Nhu cầu quá cảnh cơ giới của xe cộ bên ngoài”.
  • Hệ lụy: Đưa đại lộ 26m cắt ngang lòng cồn sẽ xé rách cấu trúc xã hội làng xóm hiện hữu, biến đổi bất cân xứng cho toàn bộ hệ thống giao thông hiện hữu. Người dân cồn từ chủ thể thụ hưởng hạ tầng biến thành nạn nhân chịu ô nhiễm khói bụi, tiếng ồn và rủi ro tai nạn từ dòng xe quá cảnh phóng vèo vèo qua trước cửa nhà.
• * Đánh Giá Chi Phí Đầu Tư & Đền Bù — Sai lầm về Hiệu quả Kinh tế
  • Bản chất sai lầm: Việc giải phóng mặt bằng cho một dải đường rộng 26m (cộng với bán kính rẽ và hành lang an toàn của các nút giao hai đầu bờ) đòi hỏi giải tỏa hàng chục ngàn mét vuông đất ở và đất bãi bồi.
  • Hệ lụy: Tiêu tốn hàng nghìn tỷ đồng ngân sách đền bù giải tỏa chỉ để thu về lợi ích mỏng mảnh là tiết kiệm khoảng 2 phút di chuyển so với việc phân luồng xe đi qua cầu Chợ Dinh.
• * Đánh Giá Sinh Thái & Vi Khí Hậu — Sai lầm về Ứng xử Thiên nhiên
  • Thực trạng sinh thái: Cồn Hến là lớp đệm điều hòa vi khí hậu, hành lang thoát lũ tự nhiên và là môi trường sinh sản đặc hữu của loài Hến sông Hương.
  • Bản chất sai lầm: Tư duy quy hoạch kỹ trị coi bãi bồi tự nhiên là “khoảng trống vô danh” để san lấp và bê tông hóa.
  • Hệ lụy: Việc đắp nền bê tông rộng 26m, cùng hệ thống cọc trụ móng khổng lồ sẽ làm thay đổi dòng chảy cục bộ, thay đổi cơ chế bồi tụ dòng chảy, suy giảm năng lực thấm nước tự nhiên, cản trở dòng chảy mùa lũ, tiêu diệt hệ sinh thái đáy sông và triệt tiêu vĩnh viễn không gian văn hóa ẩm thực Cơm Hến truyền thống.
• * Đóng góp ý kiến từ Cộng đồng địa phương: Người dân Cồn Hến — những chủ thể chịu ảnh hưởng trực tiếp — hoàn toàn đứng ngoài quy trình ra quyết định.

3. SAI LẦM VỀ QUY TRÌNH THỰC THI DỰ ÁN

• Đối với dự án cầu nằm trong vùng Di sản, ảnh hưởng trực tiếp đến tính toàn vẹn của Di sản Thành phố, tiến trình thực hiện cần phải đi theo các bước:

B1: Nghiên cứu Mạng lưới giao thông ──► B2: Báo cáo tác động Di sản ──► B3: Tham vấn Đa bên ──► B4: Lập Nhiệm vụ ──► B5: Thi tuyển ──► B6: Thực thi & Quy hoạch

• Trong khi đó, Thực tế diễn ra theo một quy trình cứng nhắc và lại ngược khoa học:

Phóng tuyến kết nối, Thiếu tham vấn các bên, ấn định Lộ giới 26m, Thả nổi Nút giao 2 bờ và giữa cồn ───────► Thi tuyển Kiến trúc ──► Chờ Giải nhất ──► Điều chỉnh Quy hoạch sau!?

Đặt hàng ngược:

• * Sai lầm: Thay vì dùng quy hoạch phân khu và nghiên cứu giao thông bài bản để chốt điểm kết nối hai đầu bờ rồi mới phát động thi tuyển kiến trúc, nhà quản lý lại chốt cứng lộ giới 26m nhưng thả nổi phương án nút giao, tuyến điểm đấu nối, đường dẫn… (có thể xem sự tự do trong các phương án thiết kế). Điều này cho thấy sự lúng túng của bộ máy quy hoạch: Họ không biết làm sao để tiêu hóa lượng xe từ cầu 26m vào không gian phố cổ Gia Hội, không gian sinh thái Cồn Hến và Vỹ Dạ, nên đã “đánh tráo trách nhiệm“, thay vì quy hoạch dẫn dắt kiến trúc, người ta lại dùng một cuộc thi kiến trúc để hợp thức hóa hoặc tìm kiếm giải pháp cho một quy hoạch ban đầu vốn thiếu đàng hoàng và thiếu cơ sở khoa học.
• * Hệ lụy: Đề bài thi tuyển bắt các đơn vị tư vấn kiến trúc phải tự “mày mò” giải hộ bài toán quy hoạch hạ tầng. Khi chọn một phương án thắng giải, chính quyền phải loay hoay “vẽ ngược lại” và điều chỉnh quy hoạch phân khu hai bờ Vỹ Dạ và Gia Hội để chạy theo bản vẽ đó.

4. KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT

Cầu 26m qua Cồn Hến là một sai lầm hệ thống: Sai từ việc định danh chức năng giao thông, sai trong cách ứng xử với di sản – thiên nhiên, và sai trong quy trình thực thi. Việc mở thêm một đại lộ quá cảnh 26m qua Cồn Hến chỉ để rút ngắn khoảng ~1,2 km di chuyển cho dòng xe quá cảnh là một sự lãng phí ngân sách khổng lồ và trùng lặp hạ tầng không cần thiết, đồng thời, đánh mất tất cả giá trị độc tôn nguyên bản về di sản, sinh thái vùng đất phải ông cha đã mất hàng trăm năm gìn giữ.

Để tránh một thảm họa hạ tầng trên sông Hương, chính quyền Huế cần dũng cảm dừng quy trình thực thi hiện tại và đưa dự án trở lại đúng quỹ đạo, tránh dẫn tới sai lầm tương tự ở cầu thung lũng Elbe, Dresden, Đức, bị tước danh hiệu di sản thế giới, thành phố cần phải:

1. +  Phân tách luồng xe: Đẩy luồng giao thông quá cảnh liên vùng về hành lang Cầu Chợ Dinh, thông qua việc tổ chức lại các nút giao và vành đai giao thông phía Đông.
2. +  Thu hẹp quy mô: Điều chỉnh lộ giới Cầu Cồn Hến về 12m – 13.5m (Định danh là CẦU ĐÍCH phục vụ dân sinh, xe cấp cứu, du khách đi bộ và xe điện, không phóng tuyến sang bờ bắc sông Hương).
3. +  Thiết kế thấu cảm, sinh thái và bền vững: Áp dụng cấu trúc cầu cạn đi tiếp cận nhẹ nhàng qua cồn, bảo vệ vẹn toàn hệ sinh thái bãi bồi, tôn vinh hồn cốt Cố đô và trả lại sự bình yên vốn có cho Cồn Hến.

Nhà quy hoạch duy ý chí thường nhìn “Làng Mây” bên kia đèo hay Cồn Hến bằng con mắt của một kỹ sư đếm diện tích: một bên là bãi biển “chưa khai thác”, một bên là ốc đảo “hạ tầng yếu kém”. Nhưng họ quên mất rằng, giá trị cốt lõi làm nên sức sống của những vùng đất này chính là sự biệt lập.

Nếu tiếp cận bài toán bằng Tư duy Quy hoạch thế kỷ 21 — loại bỏ hoàn toàn tư duy cơ giới hóa 26m thô ráp và thay bằng triết lý Sinh thái – Vị nhân sinh – Thấu cảm Di sản — cầu Cồn Hến hoàn toàn có thể trở thành một kiệt tác hạ tầng độc nhất vô nhị, đưa Huế trở thành đô thị tiên phong tại Việt Nam về hạ tầng xanh di sản.